बालमानसशास्त्र
पियाजे • वायगोत्स्की • कोहलबर्ग • थॉर्नडाइक
शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET/TET) विशेष
प्रमुख शास्त्रज्ञ व त्यांचे सिद्धांत : क्विक रिव्हिजन
परीक्षेपूर्वी हे वाचल्याशिवाय प्रश्न सोडवू नका!
१. जीन पियाजे (Jean Piaget) - बोधनात्मक विकास
पियाजे यांनी बालकाच्या बुद्धिमत्तेचे विकासाचे ४ टप्पे सांगितले आहेत.
- ०-२ वर्षे (संवेदी-कारक): मूल इंद्रियांद्वारे शिकते आणि 'वस्तू सातत्य' विकसित होते.
- २-७ वर्षे (पूर्व-संक्रियात्मक): मुलांमध्ये 'अहमकेंद्रितपणा' (Egocentrism) असतो.
- ७-११ वर्षे (मूर्त-संक्रियात्मक): मूल समोर असलेल्या वस्तूंवर तर्क करू लागते.
- ११+ वर्षे (अमूर्त-संक्रियात्मक): कल्पनेवर आधारित विचार करण्याची क्षमता येते.
२. लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky) - सामाजिक विकास
वायगोत्स्की यांनी 'समाज', 'संस्कृती' आणि 'भाषा' या तीन गोष्टींना महत्त्वाचे मानले.
- ZPD: स्वतःहून जमणारी गोष्ट आणि मदतीने जमणारी गोष्ट यातील अंतर.
- स्कॅफोल्डिंग (Scaffolding): शिकताना दिलेली 'तात्पुरती मदत'.
- Private Speech: मुले स्वतःच्या विचारांना दिशा देण्यासाठी स्वतःशी बोलतात.
३. इतर महत्त्वाचे सिद्धांत
- लॉरेन्स कोहलबर्ग: नैतिक विकासाचा सिद्धांत (नैतिकता कशी विकसित होते).
- ई. एल. थॉर्नडाइक: प्रयत्न-प्रमाद उपपत्ती (सराव आणि चुकांमधून शिकणे).
- बी. एफ. स्किनर: साधक अभिसंधान (बक्षीस किंवा प्रबलीकरणावर भर).
- बुद्ध्यांक (I.Q.) सूत्र: $(मानसिक वय / शारीरिक वय) \times १००$
👇 आता वरील माहितीच्या आधारे खालील सराव चाचणी सोडवा! 👇
📚 बालमानसशास्त्र: प्रमुख शास्त्रज्ञ व महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)
१. जीन पियाजे (Jean Piaget) - बोधनात्मक विकास
पियाजे यांनी मुलांच्या बुद्धिमत्तेचा विकास वयानुसार कसा होतो हे सांगितले.
महत्त्वाची संकल्पना: मुले स्वतःचे ज्ञान स्वतः रचतात.
वस्तू सातत्य (Object Permanence): वस्तू नजरेआड झाली तरी तिचे अस्तित्व असते हे मूल शिकते (०-२ वर्षे).
स्कीमा (Schema): माहिती साठवण्याची मेंदूतील छोटी पाकिटे.
अहमकेंद्रितपणा (Egocentrism): मुलाला वाटते जग फक्त त्याच्याच नजरेतून चालते (२-७ वर्षे).
२. लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky) - सामाजिक विकास
वायगोत्स्की यांनी 'समाज' आणि 'संस्कृती'ला शिक्षणाचा पाया मानले.
ZPD (Zone of Proximal Development): मुलाला स्वतःहून जमणारी गोष्ट आणि मदतीने जमणारी गोष्ट यातील अंतर.
स्कॅफोल्डिंग (Scaffolding): मुलाला शिकताना शिक्षकांनी दिलेली 'तात्पुरती मदत'.
Private Speech: मुले स्वतःशीच मोठ्याने बोलतात, जे त्यांच्या विचारांना दिशा देते.
३. लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg) - नैतिक विकास
मुलांमध्ये 'नैतिकता' (काय चांगले, काय वाईट) कशी विकसित होते, हे कोहलबर्ग यांनी सांगितले.
स्तन १ (पूर्व-पारंपारिक): मुले शिक्षा टाळण्यासाठी किंवा बक्षीस मिळवण्यासाठी नियम पाळतात.
स्तन २ (पारंपारिक): समाजाचे नियम पाळणे आणि 'Good Boy/Good Girl' बनण्याचा प्रयत्न करणे.
४. ई. एल. थॉर्नडाइक (E. L. Thorndike) - प्रयत्न-प्रमाद उपपत्ती
मुख्य विचार: सराव आणि चुकांमधून (Trial and Error) अध्ययन घडते.
महत्त्वाचा नियम: सरावाचा नियम (Law of Exercise) - जितका जास्त सराव, तितके शिक्षण पक्के.
५. इव्हान पाव्हलॉव्ह आणि बी. एफ. स्किनर
पाव्हलॉव्ह (Abhijat Abhisandhan): नैसर्गिक प्रतिसादाला कृत्रिम उद्दीपकाशी जोडणे (उदा. घंटेचा आवाज आणि कुत्र्याची लाळ).
स्किनर (Sadhak Abhisandhan): बक्षीस (Reinforcement) मिळाल्यास मुले ते काम पुन्हा अधिक उत्साहाने करतात.
६. समावेशित शिक्षण व इतर (Miscellaneous)
समावेशित शिक्षण (Inclusive Education): सामान्य मुले आणि दिव्यांग मुले यांना एकाच छताखाली, एकाच शाळेत शिक्षण देणे.
बुद्ध्यांक (I.Q.) सूत्र: $(मानसिक वय / शारीरिक वय) \times १००$.
डिस्लेक्सिया (Dyslexia): वाचण्यातील दोष असणारी अध्ययन अक्षमता.
📋 मागील वर्षांच्या परीक्षांमधील महत्त्वाचे प्रश्न
प्र. १ : पियाजे यांच्या मते, मूल कोणत्या अवस्थेत 'वस्तू सातत्य' (Object Permanence) प्रदर्शित करते? (CTET 2021)
पर्याय: (अ) पूर्व-संक्रियात्मक (ब) संवेदी-कारक (क) मूर्त-संक्रियात्मक (ड) अमूर्त-संक्रियात्मक
उत्तर पहा
उत्तर: (ब) संवेदी-कारक अवस्था (०-२ वर्षे)प्र. २ : वायगोत्स्की यांच्या सिद्धांतानुसार, 'स्कॅफोल्डिंग' (Scaffolding) म्हणजे काय? (MAHA TET)
पर्याय: (अ) कायमस्वरूपी मदत (ब) चुका दुरुस्त करणे (क) गरजेनुसार तात्पुरती मदत देणे (ड) पाठांतर घेणे
उत्तर पहा
उत्तर: (क) गरजेनुसार दिलेली तात्पुरती मदत.प्र. ३ : 'डिस्ग्राफिया' (Dysgraphia) ही अध्ययन अक्षमता प्रामुख्याने कशाशी संबंधित आहे? (CTET 2022)
पर्याय: (अ) वाचन (ब) गणिते सोडवणे (क) हस्ताक्षर/लेखन (ड) बोलणे
उत्तर पहा
उत्तर: (क) लेखन (Writing Disability)प्र. ४ : मुलांच्या नैतिक विकासाचे टप्पे कोणी निश्चित केले आहेत?
पर्याय: (अ) थॉर्नडाइक (ब) कोहलबर्ग (क) स्किनर (ड) पाव्हलॉव्ह
उत्तर पहा
उत्तर: (ब) लॉरेन्स कोहलबर्ग- सराव करत राहा, यश नक्की मिळेल!
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा