CTET सराव संच -9

CTET / TET परीक्षा २०२६

बालमानसशास्त्र

प्रमुख सिद्धांत व १० सराव प्रश्न

पियाजे • वायगोत्स्की • कोहलबर्ग • थॉर्नडाइक

भाऊसाहेब सरांचे शैक्षणिक व्यासपीठ

शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET/TET) विशेष

प्रमुख शास्त्रज्ञ व त्यांचे सिद्धांत : क्विक रिव्हिजन

परीक्षेपूर्वी हे वाचल्याशिवाय प्रश्न सोडवू नका!

१. जीन पियाजे (Jean Piaget) - बोधनात्मक विकास

पियाजे यांनी बालकाच्या बुद्धिमत्तेचे विकासाचे ४ टप्पे सांगितले आहेत.

• ०-२ वर्षे (संवेदी-कारक): मूल इंद्रियांद्वारे शिकते आणि 'वस्तू सातत्य' विकसित होते.
• २-७ वर्षे (पूर्व-संक्रियात्मक): मुलांमध्ये 'अहमकेंद्रितपणा' (Egocentrism) असतो.
• ७-११ वर्षे (मूर्त-संक्रियात्मक): मूल समोर असलेल्या वस्तूंवर तर्क करू लागते.
• ११+ वर्षे (अमूर्त-संक्रियात्मक): कल्पनेवर आधारित विचार करण्याची क्षमता येते.

२. लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky) - सामाजिक विकास

वायगोत्स्की यांनी 'समाज', 'संस्कृती' आणि 'भाषा' या तीन गोष्टींना महत्त्वाचे मानले.

• ZPD: स्वतःहून जमणारी गोष्ट आणि मदतीने जमणारी गोष्ट यातील अंतर.
• स्कॅफोल्डिंग (Scaffolding): शिकताना दिलेली 'तात्पुरती मदत'.
• Private Speech: मुले स्वतःच्या विचारांना दिशा देण्यासाठी स्वतःशी बोलतात.

३. इतर महत्त्वाचे सिद्धांत

• लॉरेन्स कोहलबर्ग: नैतिक विकासाचा सिद्धांत (नैतिकता कशी विकसित होते).
• ई. एल. थॉर्नडाइक: प्रयत्न-प्रमाद उपपत्ती (सराव आणि चुकांमधून शिकणे).
• बी. एफ. स्किनर: साधक अभिसंधान (बक्षीस किंवा प्रबलीकरणावर भर).
• बुद्ध्यांक (I.Q.) सूत्र: $(मानसिक वय / शारीरिक वय) \times १००$

👇 आता वरील माहितीच्या आधारे खालील सराव चाचणी सोडवा! 👇

 

📚 बालमानसशास्त्र: प्रमुख शास्त्रज्ञ व महत्त्वाचे मुद्दे (Quick Revision)

१. जीन पियाजे (Jean Piaget) - बोधनात्मक विकास

पियाजे यांनी मुलांच्या बुद्धिमत्तेचा विकास वयानुसार कसा होतो हे सांगितले.

• महत्त्वाची संकल्पना: मुले स्वतःचे ज्ञान स्वतः रचतात.

• वस्तू सातत्य (Object Permanence): वस्तू नजरेआड झाली तरी तिचे अस्तित्व असते हे मूल शिकते (०-२ वर्षे).

• स्कीमा (Schema): माहिती साठवण्याची मेंदूतील छोटी पाकिटे.

• अहमकेंद्रितपणा (Egocentrism): मुलाला वाटते जग फक्त त्याच्याच नजरेतून चालते (२-७ वर्षे).

२. लेव्ह वायगोत्स्की (Lev Vygotsky) - सामाजिक विकास

वायगोत्स्की यांनी 'समाज' आणि 'संस्कृती'ला शिक्षणाचा पाया मानले.

• ZPD (Zone of Proximal Development): मुलाला स्वतःहून जमणारी गोष्ट आणि मदतीने जमणारी गोष्ट यातील अंतर.

• स्कॅफोल्डिंग (Scaffolding): मुलाला शिकताना शिक्षकांनी दिलेली 'तात्पुरती मदत'.

• Private Speech: मुले स्वतःशीच मोठ्याने बोलतात, जे त्यांच्या विचारांना दिशा देते.

३. लॉरेन्स कोहलबर्ग (Lawrence Kohlberg) - नैतिक विकास

मुलांमध्ये 'नैतिकता' (काय चांगले, काय वाईट) कशी विकसित होते, हे कोहलबर्ग यांनी सांगितले.

• स्तन १ (पूर्व-पारंपारिक): मुले शिक्षा टाळण्यासाठी किंवा बक्षीस मिळवण्यासाठी नियम पाळतात.

• स्तन २ (पारंपारिक): समाजाचे नियम पाळणे आणि 'Good Boy/Good Girl' बनण्याचा प्रयत्न करणे.

४. ई. एल. थॉर्नडाइक (E. L. Thorndike) - प्रयत्न-प्रमाद उपपत्ती

• मुख्य विचार: सराव आणि चुकांमधून (Trial and Error) अध्ययन घडते.

• महत्त्वाचा नियम: सरावाचा नियम (Law of Exercise) - जितका जास्त सराव, तितके शिक्षण पक्के.

५. इव्हान पाव्हलॉव्ह आणि बी. एफ. स्किनर

• पाव्हलॉव्ह (Abhijat Abhisandhan): नैसर्गिक प्रतिसादाला कृत्रिम उद्दीपकाशी जोडणे (उदा. घंटेचा आवाज आणि कुत्र्याची लाळ).

• स्किनर (Sadhak Abhisandhan): बक्षीस (Reinforcement) मिळाल्यास मुले ते काम पुन्हा अधिक उत्साहाने करतात.

६. समावेशित शिक्षण व इतर (Miscellaneous)

• समावेशित शिक्षण (Inclusive Education): सामान्य मुले आणि दिव्यांग मुले यांना एकाच छताखाली, एकाच शाळेत शिक्षण देणे.

• बुद्ध्यांक (I.Q.) सूत्र: $(मानसिक वय / शारीरिक वय) \times १००$.

• डिस्लेक्सिया (Dyslexia): वाचण्यातील दोष असणारी अध्ययन अक्षमता.

मागील वर्षाचे प्रश्न वाचा

📋 मागील वर्षांच्या परीक्षांमधील महत्त्वाचे प्रश्न

प्र. १ : पियाजे यांच्या मते, मूल कोणत्या अवस्थेत 'वस्तू सातत्य' (Object Permanence) प्रदर्शित करते? (CTET 2021)

पर्याय: (अ) पूर्व-संक्रियात्मक (ब) संवेदी-कारक (क) मूर्त-संक्रियात्मक (ड) अमूर्त-संक्रियात्मक

उत्तर पहा

उत्तर: (ब) संवेदी-कारक अवस्था (०-२ वर्षे)

प्र. २ : वायगोत्स्की यांच्या सिद्धांतानुसार, 'स्कॅफोल्डिंग' (Scaffolding) म्हणजे काय? (MAHA TET)

पर्याय: (अ) कायमस्वरूपी मदत (ब) चुका दुरुस्त करणे (क) गरजेनुसार तात्पुरती मदत देणे (ड) पाठांतर घेणे

उत्तर पहा

उत्तर: (क) गरजेनुसार दिलेली तात्पुरती मदत.

प्र. ३ : 'डिस्ग्राफिया' (Dysgraphia) ही अध्ययन अक्षमता प्रामुख्याने कशाशी संबंधित आहे? (CTET 2022)

पर्याय: (अ) वाचन (ब) गणिते सोडवणे (क) हस्ताक्षर/लेखन (ड) बोलणे

उत्तर पहा

उत्तर: (क) लेखन (Writing Disability)

प्र. ४ : मुलांच्या नैतिक विकासाचे टप्पे कोणी निश्चित केले आहेत?

पर्याय: (अ) थॉर्नडाइक (ब) कोहलबर्ग (क) स्किनर (ड) पाव्हलॉव्ह

उत्तर पहा

उत्तर: (ब) लॉरेन्स कोहलबर्ग

- सराव करत राहा, यश नक्की मिळेल!

चाचणी सोडवा

🧠 बालमानसशास्त्र : सराव चाचणी (१० प्रश्न)

१. 'वस्तू सातत्य' ही संकल्पना कोणी मांडली?

पाव्हलॉव्ह
जीन पियाजे
स्किनर

२. ZPD चे क्षेत्र कशाशी संबंधित आहे?

कोहलबर्ग
लेव्ह वायगोत्स्की
थॉर्नडाइक

३. 'डिस्लेक्सिया' हा कशाशी संबंधित विकार आहे?

वाचन
लेखन
गणित

४. बुद्धिमत्तेचा 'द्विघटक सिद्धांत' कोणी मांडला?

गार्डनर
स्पीअरमन
बीने

५. प्रयत्न-प्रमाद उपपत्ती कोणाची आहे?

थॉर्नडाइक
पाव्हलॉव्ह
स्किनर

६. कोहलबर्ग यांनी कशाचा सिद्धांत मांडला?

नैतिक विकास
सामाजिक विकास
भावनिक विकास

७. 'समावेशित शिक्षण' (Inclusive Education) मध्ये कोणाचा समावेश होतो?

फक्त हुशार मुले
फक्त दिव्यांग मुले
सर्व प्रकारची मुले

८. बुद्ध्यांक (I.Q.) काढण्याचे अचूक सूत्र कोणते?

(MA / CA) × 100
(CA / MA) × 100
MA + CA

९. 'ऑपरेशन ब्लॅक बोर्ड' कशाशी संबंधित आहे?

प्राथमिक शिक्षण
माध्यमिक शिक्षण
उच्च शिक्षण

१०. 'आंतरदृष्टी' (Insightful Learning) साठी कोहलरने कोणत्या प्राण्यावर प्रयोग केला?

कुत्रा
चिंपांझी
उंदीर

तुमचा स्कोर: 0 / 10

CTET सराव संच -8

 

वायगोत्स्की यांच्या सिद्धांतातील ३ मुख्य संकल्पना

वायगोत्स्की यांनी विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या प्रक्रियेत खालील तीन गोष्टी सर्वात महत्त्वाच्या मानल्या आहेत:

१. ZPD (Zone of Proximal Development - समीपस्थ विकासाचे क्षेत्र)

हे वायगोत्स्की यांच्या सिद्धांतातील सर्वात महत्त्वाचे क्षेत्र आहे.

• अर्थ: विद्यार्थ्याला 'स्वतःहून जमणारी गोष्ट' आणि 'कोणाच्या तरी मदतीने जमणारी गोष्ट' यामधील जे अंतर असते, त्याला ZPD म्हणतात.

• उदाहरण: एखादा मुलगा स्वतःहून ५ पर्यंत पाढे म्हणू शकतो, पण शिक्षकांच्या मदतीने तो १० पर्यंत म्हणू शकतो. तर ५ ते १० मधील हे अंतर म्हणजे ZPD होय.

२. Scaffolding (स्कॅफोल्डिंग - तात्पुरता आधार)

स्कॅफोल्डिंग म्हणजे विद्यार्थ्याला एखादी नवीन गोष्ट शिकताना शिक्षकांनी किंवा पालकांनी दिलेली 'तात्पुरती मदत'.

• वैशिष्ट्य: ही मदत कायमस्वरूपी नसते. एकदा का विद्यार्थी ती गोष्ट स्वतः करायला लागला की हा आधार काढून घेतला जातो.

• उदाहरण: सायकल शिकवताना मुलाला मागे धरून चालणे म्हणजे स्कॅफोल्डिंग. जेव्हा मुलगा स्वतः सायकल चालवू लागतो, तेव्हा आपण हात सोडून देतो.

३. MKO (More Knowledgeable Other - अधिक ज्ञान असणारी व्यक्ती)

जी व्यक्ती विद्यार्थ्याला मदत करत आहे, तिला वायगोत्स्की यांनी MKO म्हटले आहे.

• ही व्यक्ती शिक्षक, आई-वडील, मोठा भाऊ-बहीण किंवा एखादा हुशार मित्रही असू शकतो.

• महत्त्वाचे म्हणजे MKO व्यक्तीकडे त्या विषयाचे ज्ञान विद्यार्थ्यापेक्षा जास्त असणे आवश्यक आहे.

---

🗣️ भाषेचे महत्त्व (Role of Language)

वायगोत्स्की यांच्या मते भाषा हे विचार करण्याचे आणि शिकण्याचे सर्वात मोठे साधन आहे. त्यांनी भाषेचे तीन प्रकार सांगितले आहेत:

1. Social Speech (सामाजिक भाषा): इतरांशी संवाद साधण्यासाठी (२ वर्षांपासून).

2. Private Speech (खाजगी भाषण): मुले स्वतःशीच मोठ्याने बोलतात आणि आपल्या कामाचे नियोजन करतात (३ वर्षांपासून). परीक्षेत यावर प्रश्न येतो की "मुले स्वतःशीच का बोलतात?" - उत्तर: स्वतःच्या वर्तनाचे मार्गदर्शन करण्यासाठी.

3. Silent Inner Speech (शांत आंतरिक भाषण): मनातल्या मनात विचार करणे (७ वर्षांपासून).

---

👨‍🏫 शिक्षकांसाठी मार्गदर्शन (Educational Implications)

1. Cooperative Learning: विद्यार्थ्यांना गटात (Group) काम करू द्यावे, जेणेकरून ते एकमेकांकडून शिकतील.

2. Peer Tutoring: हुशार विद्यार्थ्यांनी मागे असलेल्या विद्यार्थ्यांना मदत करावी.

3. Active Guidance: शिक्षकांनी मुलाला पूर्ण उत्तर न सांगता केवळ '힌्ट' किंवा 'आधार' (Scaffolding)

4. ZPD (समीपस्थ विकासाचे क्षेत्र) ही अशी जागा आहे जिथे विद्यार्थी एखादी गोष्ट स्वतःहून करू शकत नाही, पण थोड्या मदतीने (शिक्षक किंवा पालकांच्या) ती पूर्ण करू शकतो.

   एक व्यावहारिक उदाहरण:

   समजा, तुमच्या वर्गातील एक विद्यार्थी 'गुणाकाराची' उदाहरणे सोडवत आहे:

   1. विद्यार्थ्याला काय जमते: तो एक अंकी गुणाकार सहज स्वतः सोडवतो. (हे त्याचे वर्तमान क्षेत्र आहे).

   2. विद्यार्थ्याला काय जमत नाही: त्याला तीन अंकी गुणाकार अजिबात समजत नाही. (हे त्याच्या क्षमतेबाहेरचे क्षेत्र आहे).

   3. ZPD क्षेत्र: जेव्हा तुम्ही त्याला दोन अंकी गुणाकाराची 'हिंट' देता किंवा पहिली पायरी सोडवून दाखवता, तेव्हा तो ते उदाहरण पूर्ण करतो. हे मदतीने केलेले काम म्हणजेच ZPD होय.

   4. 
      

📘 ZPD संकल्पना समजून घेऊया

ZPD (Zone of Proximal Development): हे विद्यार्थ्याच्या विकासाचे असे क्षेत्र आहे जिथे त्याला नवीन गोष्ट शिकण्यासाठी मार्गदर्शनाची गरज असते.

• ✅ मी काय करू शकतो: (स्वयं अध्ययन)
• 🚀 मी कोणाच्या मदतीने करू शकतो: (हेच ZPD क्षेत्र आहे)
• ❌ मी सध्या काय करू शकत नाही: (क्षमतेबाहेरचे कार्य)

💡 टीप: शिक्षकाने दिलेली ही मदत म्हणजेच 'स्कॅफोल्डिंग' (Scaffolding) होय.

🎯 लेव्ह वायगोत्स्की सिद्धांत : सराव चाचणी (डार्क मोड)

१. 'स्कॅफोल्डिंग' (Scaffolding) म्हणजे काय?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: विद्यार्थ्याला शिकताना दिलेली तात्पुरती मदत किंवा आधार.

२. वायगोत्स्की यांच्या मते बालकाच्या विकासात सर्वात महत्त्वाचे घटक कोणते?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: समाज, संस्कृती आणि भाषा.

३. मुले स्वतःच्या वर्तनाचे मार्गदर्शन करण्यासाठी स्वतःशीच बोलतात, याला काय म्हणतात?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: खाजगी भाषण (Private Speech).

४. ZPD चा पूर्ण विस्तार (Full Form) काय आहे?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: Zone of Proximal Development.

५. MKO मध्ये 'K' कशासाठी वापरला जातो?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: Knowledgeable (More Knowledgeable Other).

६. वायगोत्स्की यांच्या मते, विचार करण्यापूर्वी काय विकसित होते?

(अ) विचार   (ब) भाषा   (क) अनुभव   (ड) स्कीमा

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) भाषा (Language precedes thought).

७. परस्पर अध्यापन (Reciprocal Teaching) कोणत्या सिद्धांतावर आधारित आहे?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) वायगोत्स्की यांचा सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत.

८. "मुले सामाजिक आंतरक्रियेतून (Social Interaction) शिकतात" हे कोणी सांगितले?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: लेव्ह वायगोत्स्की.

९. स्कॅफोल्डिंगचे (Scaffolding) योग्य उदाहरण खालीलपैकी कोणते?

(अ) पूर्ण उत्तर सांगणे   (ब) हिंट देणे   (क) गृहपाठ लिहून देणे   (ड) दुर्लक्ष करणे

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) कठीण ठिकाणी 'हिंट' किंवा संकेत देणे.

१०. वायगोत्स्की हे कोणत्या देशाचे मानसशास्त्रज्ञ होते?

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) रशिया (सोव्हिएत युनियन).

भाऊसाहेब सरांचे शैक्षणिक व्यासपीठ

CTET सराव संच -7

 

 पियाजे यांच्या सिद्धांतातील ४ मुख्य अवस्था

पियाजे यांनी बालकाच्या विकासाचे खालीलप्रमाणे चार टप्पे सांगितले आहेत:

१. संवेदी-कारक अवस्था (Sensory Motor Stage)

• वय: जन्म ते २ वर्षे

• वैशिष्ट्ये:

  • मुले त्यांच्या पाच ज्ञानेंद्रियांच्या माध्यमातून (पाहणे, स्पर्श करणे, चवीने) शिकतात.

  • वस्तू सातत्य (Object Permanence): वस्तू डोळ्यांसमोर नसली तरी ती अस्तित्वात आहे, हे मुलाला कळू लागते (उदा. लपवलेले खेळणे शोधणे).

२. पूर्व-संक्रियात्मक अवस्था (Pre-operational Stage)

• वय: २ ते ७ वर्षे

• वैशिष्ट्ये:

  • अहमकेंद्रितपणा (Egocentrism): मुलाला वाटते की जग फक्त त्याच्याच दृष्टिकोनातून चालते.

  • जीववाद (Animism): निर्जीव वस्तूंना (उदा. बाहुली) सजीव समजणे.

  • भाषेचा विकास वेगाने होतो, पण तर्कसंगत विचार (Logic) अद्याप विकसित झालेला नसतो.

३. मूर्त-संक्रियात्मक अवस्था (Concrete Operational Stage)

• वय: ७ ते ११ वर्षे

• वैशिष्ट्ये:

  • मूल समोर असलेल्या (मूर्त) वस्तूंबाबत तर्कसंगत विचार करू लागते.

  • वर्गीकरण: वस्तूंचा गट करणे किंवा क्रमाने मांडणे त्यांना जमू लागते.

  • कॉन्झर्व्हेशन (Conservation): भांड्याचा आकार बदलला तरी पाण्याचे प्रमाण तेवढेच राहते, हे त्यांना समजते.

४. अमूर्त-संक्रियात्मक अवस्था (Formal Operational Stage)

• वय: ११ वर्षांच्या पुढे

• वैशिष्ट्ये:

  • अमूर्त संकल्पनांवर (उदा. न्याय, प्रेम, भविष्य) विचार करण्याची क्षमता येते.

  • काल्पनिक समस्या सोडवणे आणि शास्त्रीय पद्धतीने विचार करणे शक्य होते.

---

🔑 महत्त्वाच्या संज्ञा (Key Terms)

परीक्षेमध्ये खालील शब्दांवर हमखास प्रश्न विचारले जातात:

• स्कीमा (Schema): माहिती साठवण्याची मेंदूतील छोटी पाकिटे किंवा आराखडा.

• आत्मसातीकरण (Assimilation): जुन्या माहितीमध्ये नवीन माहिती मिळवणे.

• समायोजन (Accommodation): नवीन माहितीनुसार जुन्या माहितीत किंवा स्कीमामध्ये बदल करणे.

• समतोलन (Equilibration): नवीन आणि जुन्या माहितीमध्ये ताळमेळ बसवणे.

---

👨‍🏫 शिक्षकांसाठी महत्त्व

1. मुलांच्या वयानुसार त्यांना शिकवावे. लहान मुलांना शिकवताना चित्रांचा किंवा वस्तूंचा (Concrete objects) वापर करावा.

2. मुले चुका करतात कारण त्यांचे विचार करण्याचे वय लहान असते, हे समजून घ्यावे.

3. विद्यार्थ्यांना स्वतः प्रयोग करण्याची संधी द्यावी (Learning by Doing).

जीन पियाजे सिद्धांत : सराव चाचणी

शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET/TET) विशेष

१. 'वस्तू सातत्य' (Object Permanence) हा गुणधर्म कोणत्या अवस्थेत विकसित होतो?

(अ) संवेदी-कारक (ब) पूर्व-संक्रियात्मक (क) मूर्त-संक्रियात्मक (ड) अमूर्त-संक्रियात्मक

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (अ) संवेदी-कारक अवस्था (०-२ वर्षे)

२. मूल जेव्हा जुन्या माहितीमध्ये नवीन माहितीची भर घालते, तेव्हा त्या प्रक्रियेला काय म्हणतात?

(अ) समायोजन (ब) आत्मसातीकरण (क) समतोलन (ड) स्कीमा

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) आत्मसातीकरण (Assimilation)

३. निर्जीव वस्तूंना सजीव समजण्याच्या मुलांच्या प्रवृत्तीला पियाजे यांनी काय म्हटले आहे?

(अ) अहमकेंद्रितपणा (ब) जीववाद (Animism) (क) केंद्रीकरण (ड) संरक्षण

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) जीववाद (Animism)

४. पियाजे यांच्या मते 'अहमकेंद्रितपणा' (Egocentrism) कोणत्या अवस्थेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे?

(अ) संवेदी-कारक (ब) पूर्व-संक्रियात्मक (क) मूर्त-संक्रियात्मक (ड) अमूर्त-संक्रियात्मक

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) पूर्व-संक्रियात्मक अवस्था (२-७ वर्षे)

५. मूल कोणत्या अवस्थेत अमूर्त (Abstract) संकल्पनांवर तर्कशुद्ध विचार करू लागते?

(अ) ७ ते ११ वर्षे (ब) २ ते ७ वर्षे (क) ११ वर्षांच्या पुढे (ड) जन्म ते २ वर्षे

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) ११ वर्षांच्या पुढे (अमूर्त-संक्रियात्मक)

६. माहिती साठवण्याच्या मेंदूतील आराखड्याला (Mental structure) पियाजे यांनी काय नाव दिले?

(अ) झोन (ब) स्कीमा (क) स्कॅफोल्डिंग (ड) ऑपरेशन्स

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) स्कीमा (Schema)

७. 'मूर्त-संक्रियात्मक' (Concrete Operational) अवस्थेचा कालखंड कोणता?

(अ) ०-२ वर्षे (ब) २-७ वर्षे (क) ७-११ वर्षे (ड) ११-१५ वर्षे

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) ७-११ वर्षे

८. नवीन माहितीनुसार जुन्या स्कीमामध्ये बदल करणे म्हणजे काय?

(अ) आत्मसातीकरण (ब) समायोजन (क) समतोलन (ड) संवर्धन

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) समायोजन (Accommodation)

९. मुलांमध्ये 'तार्किक विचारांची' (Logical Thinking) सुरुवात कोणत्या अवस्थेत होते?

(अ) संवेदी-कारक (ब) पूर्व-संक्रियात्मक (क) मूर्त-संक्रियात्मक (ड) यांपैकी नाही

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) मूर्त-संक्रियात्मक (७-११ वर्षे)

१०. जीन पियाजे कोणत्या देशाचे मानसशास्त्रज्ञ होते?

(अ) अमेरिका (ब) रशिया (क) स्वित्झर्लंड (ड) जर्मनी

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) स्वित्झर्लंड

बाल मानसशास्त्र व अध्यापन शास्त्र

🧠 बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र : सराव चाचणी

एकूण प्रश्न: २० | CTET & TET विशेष

१. आधुनिक मानसशास्त्र हे कशाचे शास्त्र मानले जाते?

(अ) आत्म्याचे   (ब) मनाचे   (क) वर्तनाचे   (ड) चेतनेचे

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) वर्तनाचे

२. 'अनुवंश व परिस्थिती' यांचा विकासामध्ये कसा संबंध असतो?

(अ) फक्त अनुवंश   (ब) फक्त परिस्थिती   (क) दोन्हीचा गुणाकार   (ड) दोन्ही वेगळे आहेत

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) दोन्हीचा गुणाकार (Interaction)

३. जीन पियाजे यांच्या मते, मुलांच्या विचारात कोणत्या वयात 'अहमकेंद्रितपणा' जास्त असतो?

(अ) २ ते ७ वर्षे   (ब) ७ ते ११ वर्षे   (क) ११ ते १५ वर्षे   (ड) ० ते २ वर्षे

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (अ) २ ते ७ वर्षे

४. 'डिस्लेक्सिया' (Dyslexia) हा विकार कशाशी संबंधित आहे?

(अ) वाचण्यातील दोष   (ब) लिहिण्यातील दोष   (क) गणितातील दोष   (ड) वागण्यातील दोष

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (अ) वाचण्यातील दोष

५. सृजनशीलता विकसित करण्यासाठी शिक्षकांनी कोणत्या प्रश्नांवर भर द्यावा?

(अ) वस्तुनिष्ठ   (ब) मुक्तोत्तरी (Open-ended)   (क) हो/नाही   (ड) पाठांतराचे

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) मुक्तोत्तरी प्रश्न

६. बुद्धिमत्तेचा 'द्विघटक सिद्धांत' कोणी मांडला?

(अ) थॉर्नडाइक   (ब) स्पीअरमन   (क) बीने   (ड) टर्मन

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (ब) स्पीअरमन

७. 'प्रयत्न-प्रमाद' (Trial and Error) हा सिद्धांत कोणाचा आहे?

(अ) पाव्हलॉव्ह   (ब) स्किनर   (क) थॉर्नडाइक   (ड) कोहलर

उत्तर पहा

✅ अचूक उत्तर: (क) थॉर्नडाइक

... अधिक प्रश्न वाचण्यासाठी खालील बटनावर क्लिक करा ...

CTET सराव संच- 6

 

CTET (केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा) उत्तीर्ण होणे हे केवळ एक प्रमाणपत्र मिळवणे नसून, एका उज्ज्वल शैक्षणिक भविष्याचा पाया रचण्यासारखे आहे. अभ्यासाला सुरुवात करण्यासाठी जुन्या प्रश्नपत्रिका डाऊनलोड करणे हे तुमचे पहिले पाऊल आहे.

"शिक्षक होणे हा केवळ व्यवसाय नाही, तर ती एक पिढी घडवण्याची जबाबदारी आहे."

आज तुम्ही डाऊनलोड केलेली ही प्रश्नपत्रिका उद्याच्या यशाची गुरुकिल्ली ठरेल. लक्षात ठेवा:

• सराव हाच यशाचा मार्ग: प्रत्येक प्रश्न सोडवताना तुम्ही तुमच्या ध्येयाच्या एक पाऊल जवळ जाता.

• वेळेचे नियोजन: प्रश्नपत्रिका डाऊनलोड करा आणि वेळेच्या मर्यादेत ती सोडवण्याचा प्रयत्न करा.

• स्वतःवर विश्वास ठेवा: जे आज कठीण वाटत आहे, ते सातत्यपूर्ण सरावाने सोपे होईल.

"तुमचे आजचे कष्ट, उद्याच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांचे भविष्य बदलणार आहेत. चला, अभ्यासाला सुरुवात करूया!"

 

📥 CTET प्रश्नपत्रिका डाऊनलोड करा

CTET हिंदी व्याकरण सराव संच 5

हिन्दी व्याकरण - विशेष अभ्यास टेस्ट (20 MCQs)

सही विकल्प चुनें। गलत उत्तर देने पर सही उत्तर अपने आप दिखाई देगा।

1. 'भाषा' की सबसे छोटी इकाई क्या है?

शब्द

व्यंजन

स्वर

वर्ण (ध्वनि)

2. 'वर्णमाला' किसे कहते हैं?

शब्द समूह को

शब्द गणना को

वर्णों के व्यवस्थित समूह को

वर्णों के संकलन को

3. निम्न में से 'कंठ्य' ध्वनियाँ कौन-सी हैं?

क, ख

य, र

च, ज

ट, ण

4. हिंदी में मूलतः वर्णों की संख्या कितनी है?

50

51

52

53

5. 'शुद्ध वर्तनी' का चयन कीजिए:

उन्नती

उन्नति

उन्नतिः

ऊनति

6. 'दयानंद' में प्रयुक्त संधि का नाम है:

गुण संधि

दीर्घ संधि

व्यंजन संधि

यण संधि

7. 'कपीश' में प्रयुक्त संधि का नाम है:

वृद्धि संधि

दीर्घ संधि

विसर्ग संधि

यण संधि

8. उपसर्ग का प्रयोग होता है:

शब्द के आदि (आरंभ) में

शब्द के मध्य में

शब्द के अंत में

इनमें से कोई नहीं

9. 'प्रख्यात' में प्रयुक्त उपसर्ग है:

प्र

त

प्रख

आत

10. 'समास' का शाब्दिक अर्थ होता है:

संक्षेप

विस्तार

विग्रह

विच्छेद

11. किस समास में दोनों पद प्रधान होते हैं?

बहुव्रीहि

तत्पुरुष

द्वंद्व समास

द्विगु समास

12. 'उत्पत्ति' के आधार पर शब्द के कितने भेद हैं?

2

4

6

8

13. 'संज्ञा' के कितने भेद हैं?

3

4

5

6

14. 'बुढ़ापा' शब्द में कौन-सी संज्ञा है?

जातिवाचक

व्यक्तिवाचक

भाववाचक

समूहवाचक

15. 'कारक' के कितने भेद हैं?

7

8

9

10

16. 'सूर्य' का स्त्रीलिंग रूप क्या है?

सूर्याणी

सूर्यायी

सूर्या

सूर्यो

17. 'सर्वनाम' के कितने भेद हैं?

4

5

6

7

18. 'आकाश' का पर्यायवाची शब्द है:

दृग

विप्र

व्योम

इनमें से कोई नहीं

19. 'स्थावर' का विलोम शब्द है:

सचल

चंचल

चेतन

जंगम

20. 'घड़े मुर्दे उखाड़ना' का अर्थ है:

व्यर्थ श्रम करना

कब्रिस्तान में शरारत करना

अंतिम संस्कार करना

पिछली बातें दोहराना

आपका स्कोर: 0 / 20

CTET सराव संच -4 मानसशास्त्र हिदी माध्यम

CDP - बाल विकास एवं शिक्षाशास्त्र (20 MCQs)

सही विकल्प चुनें। गलत उत्तर देने पर सही उत्तर अपने आप दिखाई देगा।

1. जीन पियाजे के अनुसार, बच्चे किस अवस्था में 'अमूर्त सोच' विकसित करते हैं?

संवेदी गामक अवस्था

मूर्त संक्रियात्मक अवस्था

अमूर्त/औपचारिक संक्रियात्मक अवस्था

पूर्व संक्रियात्मक अवस्था

2. 'ZPD' (समीपस्थ विकास का क्षेत्र) की अवधारणा किसने दी?

लेव वायगोत्स्की

जीन पियाजे

लॉरेंस कोहलबर्ग

बी.एफ. स्किनर

3. समावेशी शिक्षा (Inclusive Education) का मुख्य उद्देश्य क्या है?

सभी बच्चों को समान शिक्षा के अवसर देना

दिव्यांगों के लिए अलग स्कूल बनाना

प्रतिभाशाली बच्चों को अलग करना

केवल निजी स्कूलों को बढ़ावा देना

4. 'डिस्ग्राफिया' (Dysgraphia) किससे संबंधित विकार है?

पढ़ने की अक्षमता

लिखने की अक्षमता

गणना की अक्षमता

सुनने की अक्षमता

5. बाल-केंद्रित शिक्षा में किसे केंद्र में रखा जाता है?

शिक्षक

बालक

पाठ्यपुस्तक

परीक्षा

6. कोहलबर्ग ने विकास का कौन-सा सिद्धांत प्रस्तुत किया?

संज्ञानात्मक विकास

नैतिक विकास

शारीरिक विकास

संवेगात्मक विकास

7. वायगोत्स्की के अनुसार 'पाड़' (Scaffolding) क्या है?

वयस्कों द्वारा दी गई अस्थायी सहायता

बच्चे को दंड देना

कठोर अभ्यास कराना

पुरस्कार देना

8. 'बहु-बुद्धि' का सिद्धांत किसने दिया?

अल्फ्रेड बिने

हावर्ड गार्डनर

रॉबर्ट स्टर्नबर्ग

जीन पियाजे

9. CCE (सतत और व्यापक मूल्यांकन) में शामिल है:

शैक्षिक और सह-शैक्षिक दोनों क्षेत्र

केवल वार्षिक परीक्षा

केवल मासिक टेस्ट

सिर्फ खेलकूद

10. NCF 2005 के अनुसार शिक्षक की भूमिका क्या है?

सत्तावादी

सुविधादाता (Facilitator)

तानाशाह

सिर्फ उपदेशक

11. विकास के लिए निम्नलिखित में से कौन-सा उचित है?

विकास जन्म के साथ शुरू होता है

सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ विकास में महत्वपूर्ण है

विकास एकल आयामी है

विकास पृथक होता है

12. बच्चों की सोच वयस्कों से ______ में भिन्न होती है बजाय ______ के।

प्रकार, मात्रा

आकार, मूर्तपरकता

मात्रा, प्रकार

प्रकार, आकार

13. भाषा अर्जन के लिए सबसे संवेदनशील समय कौन-सा है?

जन्मपूर्व समय

प्रारंभिक बचपन का समय

मध्य बचपन का समय

वयस्कता

14. निम्नलिखित में से कौन-सी एक प्रगतिशील शिक्षा की विशेषता है?

समय-सारिणी और बैठने की व्यवस्था में लचीलापन

केवल पाठ्यपुस्तकों पर आधारित निर्देश

परीक्षाओं में अच्छे अंक लाने पर बल

बार-बार ली जाने वाली परीक्षाएं

15. समाजीकरण का प्राथमिक कारक कौन-सा है?

विद्यालय

सरकार

परिवार

मीडिया

16. बुद्धि लब्धि (IQ) की गणना का सही सूत्र क्या है?

(MA / CA) x 100

(CA / MA) x 100

MA + CA

CA x 100

17. सूक्ष्म शिक्षण (Micro-teaching) के भारतीय मॉडल में कुल कितना समय लगता है?

30 मिनट

40 मिनट

36 मिनट

45 मिनट

18. अधिगम का सबसे उपयुक्त अर्थ क्या है?

कौशल अर्जन

व्यवहार में परिमार्जन/परिवर्तन

ज्ञान का संचय

समायोजन

19. 'जेंडर' (Gender) एक ______ है।

जैविक निर्धारक

मनोवैज्ञानिक सत्ता

सामाजिक संरचना

आर्थिक अवधारणा

20. RTE अधिनियम 2009 के अनुसार, प्रति सप्ताह एक शिक्षक के लिए कितने घंटे निर्धारित हैं?

40 घंटे

45 घंटे

50 घंटे

55 घंटे

आपका स्कोर: 0 / 20

CTET सराव संच -3 NPE 2020

NEP 2020: महत्वपूर्ण 20 प्रश्न (CTET Special)

सही विकल्प चुनें और तुरंत अपना उत्तर जांचें।

1. NEP 2020 के अनुसार वर्तमान 10+2 शैक्षिक मॉडल को किस नए मॉडल में बदला गया है?

3+4+4+5

5+3+3+4

4+3+3+5

5+4+3+3

2. नई शिक्षा नीति 2020 में 'फाउंडेशनल स्टेज' (Foundational Stage) में कौन सी कक्षाएं शामिल हैं?

कक्षा 1 से 3

आँगनवाड़ी/प्री-स्कूल और कक्षा 1-2

कक्षा 3 से 5

सिर्फ कक्षा 1

3. NEP 2020 किस पर बल देती है?

लचीला बहु-स्तरीय गति आधारित अधिगम

वैचारिक समझ (Conceptual Understanding)

केवल परीक्षाओं के लिए पढ़ना

कंठस्थीकरण (Rote Learning)

4. कक्षा 5 तक की शिक्षा के लिए NEP 2020 किस भाषा को प्राथमिकता देती है?

मातृभाषा / स्थानीय भाषा

अंग्रेजी

हिंदी

संस्कृत

5. 'परख' (PARAKH) क्या है?

एक नया स्कूल

राष्ट्रीय मूल्यांकन केंद्र

एक शिक्षक प्रशिक्षण कार्यक्रम

एक सॉफ्टवेयर

6. व्यावसायिक शिक्षा (Vocational Education) किस कक्षा से शुरू होगी?

कक्षा 5

कक्षा 6

कक्षा 9

कक्षा 11

7. सकल नामांकन अनुपात (GER) को 100% करने का लक्ष्य किस वर्ष तक रखा गया है?

2025

2030

2035

2040

8. NEP 2020 के अनुसार मूल्यांकन का उद्देश्य क्या होना चाहिए?

बच्चों को सीखने की प्रक्रिया में मदद करना

रटने की क्षमता का परीक्षण

बच्चों की तुलना करना

फेल-पास घोषित करना

9. नई शिक्षा नीति 2020 के अध्यक्ष कौन थे?

डॉ. के. कस्तूरीरंगन

प्रो. यशपाल

डॉ. एम.एम. पल्लम राजू

रमेश पोखरियाल

10. 'समग्र विकास कार्ड' (360 डिग्री रिपोर्ट कार्ड) क्या है?

संज्ञानात्मक, भावनात्मक और मनो-प्रेरणात्मक डोमेन का आकलन

सिर्फ अंकों की रिपोर्ट

शिक्षक का फीडबैक

केवल खेलकूद की रिपोर्ट

11. NEP 2020 में GDP का कितना हिस्सा शिक्षा पर खर्च करने का लक्ष्य है?

6%

4%

12. स्कूली शिक्षा में उच्च शिक्षा तक 'बहुभाषावाद' को बढ़ावा देना क्या है?

एक संपत्ति और संसाधन

एक बाधा

13. 'मिडिल स्टेज' में कौन सी कक्षाएं आती हैं?

कक्षा 6 से 8

कक्षा 9 से 12

14. त्रि-भाषा सूत्र (Three Language Formula) में क्या बदलाव है?

राज्यों को भाषा चुनने में लचीलापन दिया गया है

सिर्फ हिंदी अनिवार्य है

15. राष्ट्रीय शिक्षक परिषद (NCTE) द्वारा शिक्षकों के लिए नया मानक (NPST) कब तक तैयार होगा?

2022-23 (लागू प्रक्रिया जारी)

2030

16. NEP 2020 के अनुसार कोडिंग (Coding) किस कक्षा से सिखाई जाएगी?

कक्षा 6

कक्षा 1

17. उच्च शिक्षा में 'मल्टीपल एंट्री और एग्जिट' का क्या मतलब है?

पढ़ाई बीच में छोड़ने पर भी सर्टिफिकेट/डिप्लोमा मिलना

बार-बार परीक्षा देना

18. एम.फिल (M.Phil) कोर्स के बारे में क्या निर्णय लिया गया है?

समाप्त कर दिया गया

अनिवार्य कर दिया गया

19. विदेशी भाषाओं की पढ़ाई किस स्तर पर शुरू होगी?

माध्यमिक स्तर (Secondary Level)

प्राथमिक स्तर

20. मानव संसाधन विकास मंत्रालय (MHRD) का नया नाम क्या है?

शिक्षा मंत्रालय (Ministry of Education)

कौशल मंत्रालय

आपका स्कोर: 0 / 20

CTET प्रश्न संच -2 हिंदी मध्यम

CTET Paper 1 - अभ्यास टेस्ट (हिन्दी माध्यम)

प्रश्नों का उत्तर दें और तुरंत अपनी प्रगति जांचें।

1. 'डिस्लेक्सिया' का संबंध मुख्य रूप से किससे है?

पढ़ने में कठिनाई

लिखने में कठिनाई

सुनने में कठिनाई

गणितीय गणना

2. जीन पियाजे के अनुसार, संज्ञानात्मक विकास की कितनी अवस्थाएं हैं?

2

3

4

5

3. पर्यावरण अध्ययन (EVS) की पाठ्यपुस्तकों में 'किस्से और कहानियों' का उपयोग क्यों किया जाता है?

बच्चों को विषय के साथ संवेदनशील बनाने के लिए

सिर्फ मनोरंजन के लिए

कठिन शब्दावली सिखाने के लिए

शिक्षक का काम कम करने के लिए

4. 'खेजड़ी' वृक्ष किस राज्य में पाया जाता है?

उत्तर प्रदेश

राजस्थान

मध्य प्रदेश

उत्तराखंड

5. कोहलबर्ग के अनुसार 'नैतिक विकास' का सिद्धांत किस पर आधारित है?

शारीरिक दंड

नैतिक तर्क (Moral Reasoning)

सामाजिक दबाव

सिर्फ पुरस्कार

6. स्लॉथ (Sloth) के बारे में कौन-सा कथन सही है?

यह दिन के लगभग 17 घंटे पेड़ से उल्टा लटककर सोता है

यह बहुत तेज़ दौड़ता है

यह केवल रात में जागता है

यह एक मांसाहारी जानवर है

7. 'ZPD' का पूर्ण रूप क्या है?

Zone of Proximal Development

Zone of Primary Development

Zone of Personal Development

Zero Point Development

8. 1 से 100 के बीच '9' अंक कितनी बार आता है?

10 बार

11 बार

20 बार

21 बार

9. मधुमक्खी पालन का सबसे अच्छा समय कौन-सा है?

जनवरी से मार्च

अप्रैल से जून

अक्टूबर से दिसंबर

जुलाई से सितंबर

10. 'ब्रेल लिपि' की खोज किसने की?

लुई ब्रेल

जॉन केनेडी

थॉमस एडिसन

पियाजे

11. समावेशी शिक्षा (Inclusive Education) का अर्थ है?

सभी बच्चों को एक साथ शिक्षा देना

सिर्फ प्रतिभाशाली बच्चों को पढ़ाना

12. 'चेराव' नृत्य कहाँ का है?

मिजोरम

असम

13. रेगिस्तानी ओक (Desert Oak) कहाँ पाया जाता है?

ऑस्ट्रेलिया

भारत

14. प्राथमिक स्तर पर भाषा सीखने का मुख्य उद्देश्य है?

भाषा का प्रभावी प्रयोग करना

व्याकरण रटना

15. हाथी के झुंड की नेता कौन होती है?

सबसे बुजुर्ग मादा हाथी

सबसे युवा हाथी

16. सतत और व्यापक मूल्यांकन (CCE) क्या है?

बच्चे के सर्वांगीण विकास का आकलन

सिर्फ परीक्षा लेना

17. NEP 2020 का नया स्ट्रक्चर क्या है?

5+3+3+4

10+2

18. भारत में कितने जहरीले सांप पाए जाते हैं?

4 प्रकार के

10 प्रकार के

19. 'डिस्कैल्क्युलिया' संबंधित है?

गणितीय अक्षमता

लिखने में समस्या

20. बाल-केंद्रित शिक्षा में मुख्य स्थान किसका है?

बालक का

शिक्षक का

आपका स्कोर: 0 / 20

CTET 2026 प्रश्न संच १

CTET Paper 1 - सराव चाचणी (२० प्रश्न)

सर्व पर्याय निवडा आणि शेवटी तुमचा निकाल पहा.

१. डिस्लेक्सिया (Dyslexia) प्रामुख्याने कशाशी संबंधित आहे?

लिहिणे
वाचणे
बोलणे
ऐकणे

२. १ ते १०० मध्ये '५' हा अंक किती वेळा येतो?

१० वेळा
११ वेळा
२० वेळा
२१ वेळा

३. 'ZPD' ची संकल्पना कोणी मांडली?

जीन पियाजे
लेव्ह व्यगोत्स्की
कोहलबर्ग
स्किनर

४. वाघ रात्रीच्या वेळी माणसापेक्षा किती पटीने जास्त पाहू शकतो?

४ पटीने
५ पटीने
६ पटीने
८ पटीने

५. खेजरीची झाडे कोणत्या राज्यात आढळतात?

महाराष्ट्र
राजस्थान
गुजरात
केरळ

६. हत्तीच्या कळपाचे नेतृत्व कोण करते?

सर्वात जुनी मादी
सर्वात मोठा हत्ती
कोणताही हत्ती
तरुण हत्ती

७. 'ब्रेल लिपी' किती ठिपक्यांवर आधारित असते?

४ ठिपके
६ ठिपके
८ ठिपके
१० ठिपके

८. 'चेराव' नृत्य कोणत्या राज्यातील आहे?

आसाम
मणिपूर
मिझोराम
नागालँड

९. 'स्लॉथ' दिवसाचे किती तास झोपतो?

१० तास
१२ तास
१७ तास
२० तास

१०. 'वल्लम' ही छोटी लाकडी नाव कुठे वापरली जाते?

केरळ
लडाख
राजस्थान
आसाम

११. NEP 2020 चे शैक्षणिक सूत्र काय?

5+3+3+4
10+2
5+4+3+2
3+5+3+4

१२. 'मण्यार' सापाचा प्रकार कोणता?

विषारी
बिनविषारी
पाणी साप
अजगर

१३. 'बहुबुद्धिमत्ता' सिद्धांत कोणाचा?

गार्डनर
कोहलबर्ग
पियाजे
थॉर्नडाईक

१४. समावेशी शिक्षणात शिक्षकाची भूमिका काय?

सुलभक
हुकूमशहा
परीक्षक
फक्त व्याख्याता

१५. १ ते १०० मध्ये '१' हा अंक किती वेळा?

२१ वेळा
२० वेळा
११ वेळा
१९ वेळा

१६. 'मुकाम' कशाशी संबंधित आहे?

स्थलांतर
शेती
खेळ
सण

१७. हत्ती दिवसाला किती तास झोपतो?

२-४ तास
१०-१२ तास
८ तास
६ तास

१८. मधमाशी अंडी कधी घालते?

ऑक्टोबर-डिसेंबर
जानेवारी-मार्च
जून-ऑगस्ट
एप्रिल-मे

१९. वाळवंटी ओक (Desert Oak) कुठे आढळते?

ऑस्ट्रेलिया
भारत
दुबई
आफ्रिका

२०. बाल-केंद्रित शिक्षणात कोणाला महत्त्व आहे?

विद्यार्थी
शिक्षक
मुख्याध्यापक
पाठ्यपुस्तक

अभ्यास सुरू ठेवा!