वर्ग ३ ते ७ स्पर्धा परीक्षा २१९

वाक्यात उपयोग - सराव प्रश्नमंजुषा

1. 'आभाळ फाटणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक वाक्यात उपयोग असलेला पर्याय कोणता?

• आकाशात ढग दाटून आल्यामुळे आभाळ फाटल्यासारखे दिसू लागले.
• दुष्काळानंतर अचानक पूर आल्याने शेतकऱ्यावर जणू आभाळच फाटले.
• पतंग उंच उडाल्यामुळे तो आभाळ फाटल्यासारखा भासला.
• विमानाने आभाळ फाडून पुढे प्रवास केला.

स्पष्टीकरण: 'आभाळ फाटणे' म्हणजे चहूबाजूंनी एकदम मोठी संकटे येणे. दुष्काळानंतर पूर आल्याने शेतकरी सर्व संकटांत सापडला, त्यामुळे पर्याय B योग्य आहे.

2. 'पाणी सोडणे' (त्याग करणे) या अर्थाने योग्य वाक्यात उपयोग निवडा:

• माळ्याने झाडांना वेळेवर पाणी सोडले.
• दुष्काळात नदीचे पाणी सोडण्यात आले.
• देशसेवेसाठी त्याने आपल्या सर्व सुखांवर पाणी सोडले.
• तहानेने व्याकूळ झाल्यावर त्याने ग्लासभर पाणी सोडले.

स्पष्टीकरण: 'पाणी सोडणे' या वाक्प्रचाराचा लाक्षणिक अर्थ 'हक्क किंवा आशा सोडून देणे / त्याग करणे' असा होतो. देशसेवेसाठी सुखांचा त्याग करणे हा अचूक उपयोग आहे.

3. 'पायमल्ली करणे' या वाक्प्रचाराचा समर्पक वाक्यात उपयोग ओळखा:

• रस्त्यावरून चालताना अनेक फुलांची पायमल्ली झाली.
• शिस्तप्रिय मुख्याध्यापकांनी नियमांची पायमल्ली करणाऱ्यांवर कठोर कारवाई केली.
• शेतात काम करताना बैलांच्या पायाने गवत तुडवले गेले.
• डोंगरावर चढताना प्रवाशांनी पायवाट तुडवली.

स्पष्टीकरण: 'पायमल्ली करणे' म्हणजे नियम, हक्क किंवा मूल्यांचा अनादर करणे / तुडवणे. नियमांचे उल्लंघन करण्याच्या संदर्भात हा वाक्प्रचार योग्य बसतो.

4. "पोलिसांना पाहताच चोराने तेथून पळ काढला." या वाक्यातील अधोरेखित अर्थासाठी योग्य वाक्प्रचार कोणता?

• डोळे उघडणे
• धूम ठोकणे
• पाठ फिरवणे
• नांगी टाकणे

स्पष्टीकरण: वेगाने पळून जाणे यासाठी 'धूम ठोकणे' हा वाक्प्रचार वापरला जातो.

5. 'दाद न देणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक उपयोग असणारे वाक्य कोणते?

• गायकाने सुंदर गाणे सादर करताच प्रेक्षकांनी जोरदार टाळ्या वाजवून दाद दिली.
• वारंवार विनंती करूनही अधिकाऱ्याने त्याच्या अर्जाला अजिबात दाद दिली नाही.
• परीक्षेत चांगले गुण मिळाल्याने शिक्षकांनी शाबासकीची दाद दिली.
• न्यायालयात त्याने स्वतःच्या बचावासाठी दाद मागितली.

स्पष्टीकरण: 'दाद न देणे' म्हणजे लक्ष न देणे किंवा प्रतिसाद न देणे. पर्याय B मध्ये दुर्लक्ष करण्याचा भाव अचूक व्यक्त झाला आहे.

6. 'नांगी टाकणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक वाक्यात उपयोग कोणता?

• झाडावरून विंचू खाली पडताच त्याने नांगी टाकली.
• कठीण गणित समोर येताच हुशार विद्यार्थ्याने लगेच सोडवले.
• भारतीय सैन्याचा पराक्रम पाहून शत्रूने शेवटी नांगी टाकली.
• नदीत पोहताना मुलाने पाण्याच्या प्रवाहात नांगी टाकली.

स्पष्टीकरण: 'नांगी टाकणे' म्हणजे पूर्णपणे शरण येणे किंवा पराभव स्वीकारणे. शत्रूने हार पत्करली या अर्थाने पर्याय C बरोबर आहे.

7. 'तोंडाला कुलूप लावणे' या वाक्प्रचाराचा योग्य उपयोग ओळखा:

• घरात चोरी होऊ नये म्हणून त्याने दाराच्या तोंडाला कुलूप लावले.
• गुप्त बैठकीतील चर्चा बाहेर पडू नये म्हणून सर्वांनी तोंडाला कुलूप लावले.
• औषध कडू असल्यामुळे लहान मुलाने तोंड बंद ठेवले.
• भाषणात त्याने अनेक चांगल्या मुद्द्यांवर प्रकाश टाकला.

स्पष्टीकरण: 'तोंडाला कुलूप लावणे' म्हणजे गुप्तता पाळणे किंवा गप्प बसणे (काहीही न बोलणे).

8. 'डोळे उघडणे' (पश्चात्ताप होऊन खरी परिस्थिती समजणे) या अर्थाने योग्य वाक्य कोणते?

• सकाळी 6 वाजता गजर होताच राहुलचे डोळे उघडले.
• डोळ्यात कचरा गेल्यामुळे डॉक्टरांनी त्याचे डोळे उघडले.
• मित्राने केलेल्या विश्वासघातानंतर अखेर रमेशचे डोळे उघडले.
• अंधारातून उजेडात आल्यावर सर्वांचे डोळे उघडले.

स्पष्टीकरण: 'डोळे उघडणे' या वाक्प्रचाराचा अर्थ 'चूक लक्षात येणे किंवा भ्रम दूर होणे' असा होतो. फसवणूक झाल्यावर वास्तव समजणे हा योग्य उपयोग आहे.

9. 'कान भरणे' या वाक्प्रचाराचा वाक्यात योग्य उपयोग असलेला पर्याय निवडा:

• आंघोळ करताना त्याच्या कानात पाणी भरले.
• शेजाऱ्याने सासऱ्यांचे सुनेविरुद्ध कान भरल्यामुळे घरात वाद निर्माण झाला.
• संगीताच्या सुरांनी सर्वांचे कान भरून आले.
• शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना काळजीपूर्वक ऐकण्याचा सल्ला दिला.

स्पष्टीकरण: 'कान भरणे' म्हणजे एखाद्याविरुद्ध दुसऱ्याच्या मनात वाईट किंवा चुकीच्या गोष्टी सांगून पूर्वग्रह निर्माण करणे (चुगल्या करणे).

10. 'गळ्यातला ताईत होणे' या वाक्प्रचाराचा खालीलपैकी अचूक उपयोग कोणता?

• आजोबांनी नातवाच्या गळ्यात सोन्याचा ताईत बांधला.
• आपल्या मनमिळाऊ स्वभावामुळे सचिन संपूर्ण कार्यालयात सर्वांच्या गळ्यातला ताईत झाला.
• आजारी पडल्यामुळे त्याने गळ्यात ताईत अडकवला.
• बाजारातून त्याने शोभेचा ताईत खरेदी केला.

स्पष्टीकरण: 'गळ्यातला ताईत होणे' म्हणजे सर्वांचा अत्यंत लाडका किंवा अत्यंत प्रिय व्यक्ती होणे.

11. 'अन्नास जागणे' या वाक्प्रचाराचा योग्य उपयोग ओळखा:

• जेवण उशिरा मिळाल्यामुळे तो रात्री उशिरापर्यंत अन्नास जागला.
• संकटसमयी मदत करणाऱ्या मालकाच्या अन्नास जागून नोकराने प्रामाणिकपणे सेवा केली.
• स्वयंपाक चांगला न झाल्याने त्याने अन्नाचा त्याग केला.
• धान्याची नासाडी होऊ नये म्हणून त्याने अन्नाची काळजी घेतली.

स्पष्टीकरण: 'अन्नास जागणे' म्हणजे उपकारांची जाणीव ठेवणे व कृतज्ञ राहणे. मालकाच्या उपकारांची परतफेड प्रामाणिक सेवेने करणे हा अचूक संदर्भ आहे.

12. 'उंटावरून शेळ्या हाकणे' या वाक्प्रचाराचा सुसंगत वाक्यात उपयोग कोणता?

• वाळवंटात धनगर उंटावर बसून शेळ्या चारत होता.
• स्वतः प्रत्यक्ष काम न करता केवळ उंटावरून शेळ्या हाकणाऱ्या अधिकाऱ्यामुळे काम रखडले.
• सर्कशीमध्ये उंट आणि शेळी यांची छान कसरत दाखवली गेली.
• शेतात काम करण्यासाठी त्याने उंटाची मदत घेतली.

स्पष्टीकरण: 'उंटावरून शेळ्या हाकणे' म्हणजे स्वतः प्रत्यक्ष मेहनत न करता दुरूनच केवळ फुकटचे सल्ले किंवा हुकूम देणे.

13. 'जीवाचे रान करणे' या वाक्प्रचाराचा वाक्यात समर्पक उपयोग ओळखा:

• जंगलात फिरताना प्राण्यांचे जीवन धोक्यात आले.
• मुलाला डॉक्टर करण्यासाठी गरीब वडिलांनी शेतात जीवाचे रान केले.
• शिकार करण्यासाठी वाघ रानात फिरत होता.
• घराभोवती झाडे लावून त्याने सुंदर रान तयार केले.

स्पष्टीकरण: 'जीवाचे रान करणे' म्हणजे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी पराकाष्ठेचे / अतिशय कठोर परिश्रम करणे.

14. 'अत्तराचे दिवे लावणे' या वाक्प्रचाराचा योग्य वाक्यात उपयोग निवडा:

• दिवाळीत घराघरांवर सुगंधी तेलाचे दिवे लावले गेले.
• अत्तराच्या दुकानात दिव्यांची रोषणाई केली होती.
• वडिलोपार्जित संपत्ती असतानाही त्याने अत्तराचे दिवे लावून सर्व धन उधळून टाकले.
• मंदिरात पुजाऱ्याने देवापुढे अत्तराचा दिवा पेटवला.

स्पष्टीकरण: 'अत्तराचे दिवे लावणे' म्हणजे अवास्तव किंवा बेसुमार उधळपट्टी करणे. संपत्ती उधळण्याच्या संदर्भातील पर्याय C अचूक आहे.

15. 'हात टेकणे' या वाक्प्रचाराचा योग्य वाक्यात उपयोग कोणता?

• चालून थकल्यावर आजोबांनी काठीवर हात टेकले.
• त्या हट्टी मुलाला समजावून शेवटी पालकांनीही हात टेकले.
• व्यायाम करताना त्याने जमिनीवर दोन्ही हात टेकले.
• टेबलवर हात टेकून तो अभ्यास करत बसला.

स्पष्टीकरण: 'हात टेकणे' म्हणजे निरुपाय होऊन नाईलाजाने प्रयत्न सोडून देणे / माघार घेणे.

16. 'पाचावर धारण बसणे' या वाक्प्रचाराचा समर्पक वाक्यात उपयोग ओळखा:

• समोर अचानक बिबट्या उभा ठाकलेला पाहून प्रवाशांची पाचावर धारण बसली.
• बाजारात धान्याचे पाच पोती आल्याने धान्याची आवक वाढली.
• पाच वाजता वर्गात सर्व मुले शांत बसली.
• संकटावर मात करून त्याने धैर्याने पाच पावले पुढे टाकली.

स्पष्टीकरण: 'पाचावर धारण बसणे' म्हणजे अतिशय भीती वाटणे किंवा प्रचंड भयभीत होणे. बिबट्या दिसल्यामुळे भीती वाटणे हा योग्य संदर्भ आहे.

17. 'कपाळमोक्ष होणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक उपयोग कोणता?

• मंदिरामध्ये दर्शन घेताना भक्ताला मोक्ष मिळाला.
• टेकडीवरून पाय घसरून दरीत कोसळल्याने गिर्यारोहकाचा जागीच कपाळमोक्ष झाला.
• कपाळावर गंध लावल्याने त्याचे मन शांत झाले.
• परीक्षेत यश मिळाल्याने त्याचे नशीब उजळले.

स्पष्टीकरण: 'कपाळमोक्ष होणे' म्हणजे मस्तक फुटून किंवा भीषण अपघातात मरण पावणे.

18. 'तोंडात बोटे घालणे' या वाक्प्रचाराचा वाक्यात योग्य उपयोग कोणता?

• लहान बाळाने खेळताना चुकून तोंडात बोटे घातली.
• जेवण अतिशय तिखट झाल्यामुळे त्याने पाणी मागितले.
• अवघ्या 8 वर्षांच्या चिमुरडीचे शास्त्रीय गायन ऐकून श्रोत्यांनी तोंडात बोटे घातली.
• दंतवैद्याने तपासणी करताना रुग्णाच्या तोंडात बोटे ठेवली.

स्पष्टीकरण: 'तोंडात बोटे घालणे' म्हणजे आश्चर्यचकित होणे किंवा थक्क होणे. 8 वर्षांच्या मुलीचे गायन ऐकून थक्क होणे हा अचूक लाक्षणिक उपयोग आहे.

19. 'वाटाण्याच्या अक्षता लावणे' या वाक्प्रचाराचा समर्पक उपयोग ओळखा:

• लग्नसमारंभात अक्षता म्हणून तांदूळ आणि वाटाणे वापरले.
• मित्राने आर्थिक मदतीची याचना केली असता सावकाराने त्याला वाटाण्याच्या अक्षता लावल्या.
• शेतात वाटाण्याची पेरणी चांगल्या पद्धतीने केली.
• सणाच्या दिवशी देवाला अक्षता वाहण्यात आल्या.

स्पष्टीकरण: 'वाटाण्याच्या अक्षता लावणे' म्हणजे स्पष्ट शब्दांत नकार देणे किंवा विनंती धुडकावून लावणे.

20. 'घाम गाळणे' या वाक्प्रचाराचा अचूक वाक्यात उपयोग असलेला पर्याय कोणता?

• कडक उन्हाळ्यात चालल्यामुळे सर्वांच्या अंगातून घाम गळत होता.
• शेतकऱ्याने वर्षभर शेतात घाम गाळला, तेव्हा कुठे घरात चार दाणे आले.
• ताप आल्यामुळे रुग्णाला खूप घाम आला.
• गरम पाण्याने आंघोळ केल्याने त्याला घाम आला.

स्पष्टीकरण: 'घाम गाळणे' म्हणजे अत्यंत कठोर किंवा अपार शारीरिक कष्ट करणे. शेतकऱ्याच्या कष्टाचा संदर्भ येथे तंतोतंत जुळतो.