बाल मानसशास्त्र आणि उपपत्ती

शैक्षणिक व मानसशास्त्रीय उपपत्ती (Learning Theories)

1. प्रयत्न-प्रमाद उपपत्ती (Trial and Error Theory) थॉर्नडाईक (Thorndike)

• मांजरावरील प्रयोग.
• सराव, सज्जता आणि परिणामाचे नियम.

स्पष्टीकरण (Explanation)

प्राणी किंवा मानव चुका करत करत आणि त्या सुधारत नवीन गोष्टी शिकतो, हे या उपपत्तीत सांगितले आहे.

2. अभिजात अभिसंधान उपपत्ती (Classical Conditioning) इव्हान पाव्हलॉव्ह (Ivan Pavlov)

• कुत्र्यावरील प्रयोग (लाळ गळणे).
• कृत्रिम उद्दीपक आणि नैसर्गिक प्रतिसाद.

स्पष्टीकरण (Explanation)

स्वाभाविक उद्दीपकाला मिळणारा प्रतिसाद कृत्रिम उद्दीपकाशी जोडून शिक्षण घडवून आणणे.

3. साधक अभिसंधान उपपत्ती (Operant Conditioning) बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner)

• उंदरावरील प्रयोग (स्किनर बॉक्स).
• प्रबलीकरण (Reinforcement) संकल्पना.

स्पष्टीकरण (Explanation)

वर्तनाला योग्य बक्षीस किंवा प्रबलीकरण मिळाल्यास ते वर्तन दृढ होते.

4. मर्मदृष्टीमूलक उपपत्ती (Insightful Learning) कोहलर (Kohler)

• 'सुलतान' नावाच्या चिपांझीवरील प्रयोग.
• समस्येचे संपूर्ण आकलन आणि अचानक सुचलेला मार्ग.

स्पष्टीकरण (Explanation)

शिक्षणात केवळ अंधानुकरण नसून परिस्थितीचा समतोल विचार करून अचानक मर्म समजणे महत्त्वाचे असते.

5. सामाजिक अध्ययन उपपत्ती (Social Learning Theory) अल्बर्ट बांडुला (Albert Bandura)

• बोबो डॉल प्रयोग.
• निरीक्षण आणि अनुकरण याद्वारे शिक्षण.

स्पष्टीकरण (Explanation)

व्यक्ति समाजातील इतर घटकांचे निरीक्षण करून आणि त्यांच्या वर्तनाचे अनुकरण करून शिकत असते.

6. बोधात्मक विकास उपपत्ती (Cognitive Development) जीन पियाजे (Jean Piaget)

• बालकांच्या बुद्धीचा विकास ४ टप्प्यांत होतो.
• आत्मसातकरण (Assimilation) आणि समायोजन (Accommodation).

स्पष्टीकरण (Explanation)

वय वाढेल तशी मुलांची विचार करण्याची आणि आकलन करण्याची क्षमता बदलत जाते.

7. मानवतावादी उपपत्ती (Humanistic Theory) कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers)

• छात्र-केंद्रीत शिक्षण (Learner-centered education).
• स्व-संकल्पना आणि आत्म-वास्तविकीकरण.

स्पष्टीकरण (Explanation)

विद्यार्थ्यांच्या भावना, गरजा आणि स्वयंप्रेरणेला शिक्षणात सर्वोच्च स्थान असावे.

8. क्षेत्रीय उपपत्ती (Field Theory) कुर्ट लेविन (Kurt Lewin)

• जीवन अवकाश (Life Space) संकल्पना.
• वर्तनावर सभोवतालच्या वातावरणाचा प्रभाव.

स्पष्टीकरण (Explanation)

मानवी वर्तन हे व्यक्ती आणि तिचे तात्कालिक वातावरण यांच्यातील आंतरक्रियेचा परिणाम असते.

9. श्रेणीबद्ध अध्ययन उपपत्ती (Hierarchical Learning) रॉबर्ट गॅने (Robert Gagne)

• शिक्षणाचे ८ चढते टप्पे.
• शाब्दिक साखळीपासून समस्या निराकरणापर्यंत प्रवास.

स्पष्टीकरण (Explanation)

शिक्षण सोप्या कडून अवघडा कडे एका विशिष्ट क्रमाने होत जाते.

10. अर्थपूर्ण शाब्दिक ग्रहण उपपत्ती (Meaningful Verbal Learning) डेव्हिड आसुबेल (David Ausubel)

• पूर्वज्ञानाची नवीन ज्ञानाशी सांगड.
• अॅडव्हान्स ऑर्गनायझर (Advance Organizers).

स्पष्टीकरण (Explanation)

नवीन माहिती जेव्हा जुन्या माहितीशी अर्थपूर्ण रीतीने जोडली जाते, तेव्हाच खरे शिक्षण होते.

11. कृतीद्वारे अध्ययन उपपत्ती (Learning by Doing) जॉन डुई (John Dewey)

• अनुभवाचे महत्त्व.
• विद्यार्थी स्वतः कृती करून शिकतो.

स्पष्टीकरण (Explanation)

केवळ घोकंपट्टी न करता प्रत्यक्ष प्रयोगातून आणि अनुभवातून ज्ञान मिळवणे.

12. संबोध संपादन उपपत्ती (Concept Attainment Model) जेरोम ब्रुनर (Jerome Bruner)

• बुद्धीला आणि शोधवृत्तीला चालना.
• अध्ययन संरचना स्पष्ट करणे.

स्पष्टीकरण (Explanation)

विद्यार्थ्यांमध्ये विचार करण्याची क्षमता विकसित करून संबोध (Concepts) स्पष्ट करणे.

13. प्रयुक्त संपादन उपपत्ती (Project Method) डॉ. किलपॅट्रिक (Dr. Kilpatrick)

• अध्ययनातून कृती सिद्ध करणे.
• पद्धत सामाजिक आणि लोकशाही मूल्यांवर आधारित.

स्पष्टीकरण (Explanation)

एखादी समस्या प्रत्यक्ष प्रकल्पाच्या (Project) माध्यमातून सोडवण्यास शिकवणे.

14. सामाजिक विचारधात्मक उपपत्ती (Social Constructivism) लेव्ह व्यगोत्स्की (Lev Vygotsky)

• सामाजिक आंतरक्रियांचे महत्त्व.
• संस्कृती आणि भाषेचा शिक्षणावर प्रभाव.

स्पष्टीकरण (Explanation)

मूल हे समाजातील ज्येष्ठ आणि मित्रांच्या सहवासात संवाद साधून स्वतःचे ज्ञान तयार करते.

15. माहिती प्रक्रियन उपपत्ती (Information Processing Theory) डोनाल्ड नॉरमन (Donald Norman)

• मानवी मन संगणकाप्रमाणे माहिती साठवते.
• माहिती मिळेपर्यंत आणि त्यावर प्रक्रिया होईपर्यंतचे टप्पे.

स्पष्टीकरण (Explanation)

बाह्य जगाकडून आलेली माहिती मेंदूमध्ये कशी साठवली जाते, त्यावर कशी प्रक्रिया होते आणि ती कशी आठवली जाते याचे विश्लेषण.