शिक्षक पात्रता परीक्षा भाग- 6 भूगोल पेपर -2 अक्षवृत्त

1. संकल्पना विषुवृत्त (Equator) ही पृथ्वीभोवती काढलेली ०° अक्षांशाची काल्पनिक रेषा आहे. ही रेषा पृथ्वीला उत्तर गोलार्ध (Northern Hemisphere) आणि दक्षिण गोलार्ध (Southern Hemisphere) अशा दोन समान भागांत विभागते. पृथ्वीच्या केंद्रातून काढलेल्या आणि पृथ्वीच्या फिरण्याच्या अक्षाला लंब असलेल्या पातळीवर ही रेषा तयार होते. 2. विषुवृत्ताची भौगोलिक वैशिष्ट्ये विषुवृत्त हा पृथ्वीवरील सर्वात मोठा अक्षांशवृत्त आहे. पृथ्वीचा परिघ सुमारे 40,075 किमी असून तो विषुवृत्ताजवळ सर्वाधिक आहे. विषुवृत्तावर पृथ्वीच्या फिरण्याचा वेग सर्वाधिक (सुमारे 1670 किमी/तास) असतो. सूर्यकिरण वर्षातील बहुतांश काळ सरळ (vertical) पडतात. येथे दिवस व रात्र जवळजवळ 12-12 तास असतात. 3. हवामान विषुवृत्ताजवळील प्रदेशात उष्णकटिबंधीय हवामान (Tropical Climate) आढळते. मुख्य वैशिष्ट्ये: वर्षभर उच्च तापमान (25°C ते 30°C) अत्यंत जास्त पर्जन्य आर्द्रता जास्त दाट सदाहरित जंगल (Equatorial Rainforest) उदा.: अमेझॉन जंगल (ब्राझील), काँगो बेसिन (आफ्रिका), इंडोनेशिया 4. विषुवृत्ताचे पर्यावरणीय महत्त्व पृथ्वीवरील उष्णतेचे वितरण संतुलित ठेवण्यात महत्त्वाची भूमिका. वायुदाब पट्टे आणि व्यापार वारे (Trade Winds) निर्माण होण्यास मदत. जैवविविधता सर्वाधिक विषुवृत्तीय प्रदेशात आढळते. जागतिक हवामान प्रणालीमध्ये विषुवृत्ताजवळील ITCZ (Inter Tropical Convergence Zone) महत्त्वाची असते. 5. विषुवृत्तातून जाणारे प्रमुख देश विषुवृत्त एकूण 13 देशांमधून जाते. त्यातील काही प्रमुख देश: इक्वाडोर कोलंबिया ब्राझील साओ टोमे व प्रिन्सिपे गॅबॉन काँगो डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो युगांडा केनिया सोमालिया मालदीव (समुद्राजवळ) इंडोनेशिया किरीबाती 6. विषुव (Equinox) संकल्पना विषुव (Equinox) म्हणजे वर्षातील ते दिवस जेव्हा सूर्य विषुवृत्तावर थेट तळपतो. वर्षात दोन विषुव येतात: 21 मार्च – वसंत विषुव (Vernal Equinox) 23 सप्टेंबर – शरद विषुव (Autumnal Equinox) या दिवशी संपूर्ण पृथ्वीवर दिवस आणि रात्र समान (12 तास) असतात. 7. विषुवृत्ताची आकृती उत्तर ध्रुव (90°N) ● / \ / \ / \ / \ |------ 0° ----------| ← विषुवृत्त | उत्तर गोलार्ध | |--------------------| | दक्षिण गोलार्ध | \ / \ / \ / \ / ● दक्षिण ध्रुव (90°S) आता चाचणी सोडवा

पृथ्वीवरील अक्षवृत्ते (Geography) – MCQ (20)